Khi trẻ nói dối phụ huynh phải xử lý như thế nào?

Lý do khiến cho trẻ nói dối

Khi trẻ nói dối, thay vì trách phạt và quy tội, trước tiên cha mẹ phải hiểu bản chất của điều này là gì? Mức nguy hại như thế nào? Có thể sửa chữa được không?

Henry, 8 tuổi siêu hay nói dối. Điều đó làm Sophie – mẹ của cậu cực kỳ bực bội. Cô hầu như không biết trên sao con mình lại như vậy. Sophie hiểu 1 số lời nói dối được cậu bé dùng để tránh né các rắc rối và la rầy lặt vặt, như nói dối chuyện chuẩn bị ngủ hoặc đã ăn trưa hay chưa.

Nhưng cậu bé cũng nói dối như cuội các điều vô thưởng vô phạt. Ví dụ nói rằng trời đang nắng trong khi thực ra trời đang mưa, hoặc 2 cộng 2 bằng 5. “Khó hiểu là trên chỗ Henry nói dối về đa số thứ, các chuyện không cấp thiết buộc phải nói dối và các chuyện dễ dàng nhận ra là dối”, Sophie nói.

Điều khiến cho Sophie lo lắng nhất là ở sao Henry lại 1 mực cho rằng đó không buộc phải là những lời dối trá? Ngay cả lúc Sophie chỉ tay ra ngoài cho thấy trời đang mưa tầm tã.

Theo 1 loạt nghiên cứu được tiến hành bởi Kang Lee – nhà nghiên cứu người Canada, nói dối là 1 trải nghiệm hoàn toàn bình thường đối với trẻ. Trải nghiệm này bắt đầu từ khá sớm, đôi lúc trước hai tuổi, và nâng cao dần cho tới tuổi 12 – độ tuổi nói dối giàu nhất.

Một số là những lời nói dối “lành mạnh” – ảo tưởng và tưởng tượng, như 1 cô bé lên bốn nói rằng chú gấu bông đang nói với mình một bí mật nào đó. Số khác là những lời nói dối “vô hại” nhằm vụ lợi hoặc để tránh gây tổn thương cho người khác, thường bắt đầu trên độ tuổi lên 6.

Hầu hết, tùy tình huống, cả người to cũng thế, các lời nói dối được trẻ thốt ra nhằm đem lại lợi ích cho mình, tránh rắc rối hay quở phạt, gây cảm tình với người khác hoặc để thu giữ (hay tống khứ) một điều gì đó.

12 tuổi độ tuổi nói dối giàu nhất, theo 1 loạt nghiên cứu được tiến hành bởi Kang Lee – nhà nghiên cứu người Canada. (Ảnh minh họa)

Dạng nói dối này tương tự như khi một đứa trẻ lên 3 nói rằng “ai đó khác” đã làm đổ nước táo ép lên tấm thảm trong phòng khách. Một đứa trẻ 10 tuổi không chuyên nghiệp toán, nói dối rằng đã làm xong bài tập về nhà môn toán. Dạng nói dối này cũng được biểu hiện như một trò nghịch ngợm, đặc trưng ở những bé trai.

Câu chuyện của cậu bé Bobby, 7 tuổi là một ví dụ. Cậu luôn muốn biết “chuyện gì sẽ xảy ra” nếu ném 1 trái banh nỉ vô nhà. Cậu đợi lúc cha mẹ đi vắng rồi nói với bảo mẫu rằng “Mẹ cho phép con làm thế.” Cậu khăng khăng và tự tin cho rằng bảo mẫu đã ưng thuận.

Khi Kathy, mẹ của Bobby về nhà, nhìn thấy kính cửa sổ trong nhà để xe vỡ tan thành từng mảnh. “Tôi tin rằng nó biết chuyện gì sẽ xảy ra giả dụ ném trái banh vô trong nhà,” Kathy nói. “Nhưng sau đó nó cứ như thế, và nó vững chắc luôn biết.” Hành động của Bobby là sử dụng lời nói dối để thực hiện điều mình muốn, đồng thời trong tâm trí, cậu “đổ lỗi” cho bảo mẫu vì đã để cậu làm như vậy.

Khi trẻ nói dối, có những đứa nói một cách vô thưởng vô phạt, chỉ vì “thích như vậy”. Trường thích hợp của Henry là một điển hình. Cậu bé luôn khăng khăng rằng 2 cộng 2 bằng 5 hay nói rằng trời đang nắng cho dù ngoài trời có đang mưa tầm tã. Mẹ Henry ngờ rằng cậu bé làm như vậy là để xem chuyện gì có thể xảy đến.

Một số nghiên cứu cho rằng, các trẻ có năng lực tri nhận càng cao thì càng có xu thế nói dối giàu hơn. Vì trước hết, nói dối đòi hỏi khả năng giữ gìn sự thật trong tâm trí, sau đó là bóp méo thông tin. Trình độ nói dối cũng gắn liền với những kĩ năng có lợi về mặt xã hội sau này, trong thời niên thiếu.

Cha mẹ bắt buộc làm sao lúc trẻ nói dối?

Như vậy không có nghĩa là những lời nói dối, hoặc các lời lẽ mà trẻ hay nói dối thốt ra đều vô nghĩa và bị cha mẹ phủ nhận hoàn toàn. Điều quan trọng là cha mẹ hãy hướng trẻ tới những giá trị chân thực, ngăn ngừa không để việc nói dối xảy ra quá thường xuyên và lâu dài, khiến nó trở thành mối rắc rối đáng ngại nhất.

Những đứa trẻ có thể lớn lên 1 cách trung thực hay không, số đông là do chính cha mẹ của chúng. (Ảnh minh họa)

Bước đầu tiên để xác định 1 lời nói dối, đó là xem xét lí do tại sao trẻ lại nói như vậy? Có bắt buộc chúng đang tìm cách né tránh các rắc rối hay không? Chúng đang giữ thể diện? Liệu chúng đã đủ trưởng thành để hiểu rằng nói dối là điều không cho phép?

Một đứa trẻ lên 3 bị bắt gặp đang vẽ lên tường, và trước đó chúng đã biết rằng vẽ lên tường là việc làm sai trái? Đừng vội trách trẻ, có thể chúng không hoàn toàn hiểu rằng nói dối về điều đó cũng là sai trái. Trong những trường thích hợp như vậy, thay vì răn đe bằng cách quở phạt, bạn nên chỉ dạy cho trẻ biết lẽ đúng sai.

Hãy từ tốn giúp trẻ nhận ra rằng chúng có thể còn nhiều năm kinh nghiệm hơn nữa, sau đó hãy cảm ơn và khen ngợi nếu chúng đã hiểu. Điều này có thể làm động lực cho sự trung thực sau này của trẻ.

Hơn nữa, đừng tạo cơ hội cho chúng nói dối. Nếu bạn nhìn thấy con làm đổ sữa lên tấm thảm phòng khách, thay vì hỏi “con có làm đổ sữa không” hãy hỏi “tại sao lại để đổ sữa ra”. Nếu bạn phát hiện cậu con trai 16 tuổi hút thuốc lá vì bạn bắt gặp các điếu thuốc trong xe của chúng, đừng nên hỏi chúng có hút thuốc hay không. Hãy hỏi chúng đã hút thuốc từ lúc nào.

Trong bất cứ trường hợp nào, khi trò chuyện về chuyện nói dối của trẻ, bạn hãy bày tỏ sự bất mãn của mình. Hãy nói thẳng với chúng rằng nói dối là sai trái, và giải thích ở sao. Hãy nói rõ cho trẻ biết rằng nói dối làm mất niềm tin và một người nói dối càng giàu sẽ càng khiến cho người khác khó lòng tin tưởng, ngay cả lúc mình đang nói thật. Hãy tạo dựng, giảng giải và rút ra các hệ quả đi kèm của hành vi nói dối.

Đồng thời, hãy thử tìm cách đón đầu các lời nói dối của trẻ. Nếu bạn cảm thấy 1 lời nói dối sắp sửa tuôn ra, hãy nói: “Mẹ sẽ cực kỳ vui giả dụ con nói thật.” Và luôn ghi nhớ rằng nói dối khác với chia sẻ. Điều này đặc thù có liên hệ khi trẻ bước vào độ tuổi vị thành niên, trẻ cảm thấy miễn cưỡng lúc chia sẻ tâm tư với bạn, nhưng không nhất thiết nên nói dối. Hãy để chúng tự do phát triển ý thức độc lập, chống lại nhu cầu muốn biết mọi chuyện và cảm thấy tự tin vào các quyết định của mình. Điều này giúp trẻ giảm thiểu cảm giác sẽ bắt buộc nói dối về những điều thực sự làm chúng bận tâm.

Trên hết, đối với trẻ trên tất cả lứa tuổi, bạn hãy khuyến khích chúng nói thật bằng cách làm gương. Hầu hết người lớn đều “nói dối vô hại” suốt cả ngày, trong tầm nghe của trẻ. Có thể là lời nói dối về tuổi của trẻ để được 1 suất miễn vé vào xem một bộ phim hay lên xe bus. Hoặc nói qua điện thoại với bạn bè rằng mình không thể đi chơi lúc này, bởi còn đang bận nấu ăn trong khi thực chất đang nằm nhà xem tivi.

Hãy nhớ rằng trẻ em, đặc thù là các trẻ dưới 10 tuổi, thường không thể phân biệt đâu là các lời nói dối vặt vãnh và đâu là nghiêm trọng. Khi trẻ nói dối, chúng chỉ biết đó là nói dối, và đó là một hành vi được tiếp thu – nhưng có thể thay đổi được. Càng có cơ hội nghe nói dối nhiều, trẻ sẽ càng nghĩ rằng đó là 1 hành vi bình thường và ngược lại. Điều này có nghĩa là: Những đứa trẻ có thể lớn lên một cách trung thực hay không, số đông là do chính cha mẹ của chúng.